Εισαγωγή στις Έννοιες της Συμβουλευτικής

Εισαγωγή

Αυτό το δοκίμιο θα συζητήσει τις ομοιότητες και τις διαφορές στις θεωρίες και τις πεποιθήσεις μεταξύ τριών προσεγγίσεων: την Ψυχαναλυτική προσέγγιση του Sigmund Freud, την Ατομική Ψυχολογία του Alfred Adler και την Προσωποκεντρική θεραπεία του Carl Rogers. Θα συγκρίνει τη θεωρία τους για την ανθρώπινη φύση, τη θεωρία της προσωπικότητας, τη θεωρία της λειτουργίας/δυσλειτουργίας, τη θεωρία της αλλαγής και τη θεραπευτική σχέση.

Θεωρία της Ανθρώπινης Φύσης

Η θεωρία του Freud υποθέτει ότι οι άνθρωποι είναι βιολογικοί παράγοντες· οι απόψεις του ήταν ντετερμινιστικές, καθώς οι άνθρωποι καθοδηγούνται από τις ορμές και τα ζωώδη ένστικτά τους που είναι κρυμμένα στο ασυνείδητο και εξελίσσονται στα πρώτα χρόνια της ζωής τους μέσα από ψυχοσεξουαλικά στάδια (Gerald, 2012). Οι απόψεις του για τους ανθρώπους αντικειμενοποιήθηκαν από την ιδέα ότι είναι ανίκανοι να ελέγξουν αυτές τις ορμές και ότι αυτές καθορίζονται κατά τη γέννηση (Ziegler, 2002).

Σε αντίθεση με την αναγωγική θεωρία του Freud που έβλεπε τους ανθρώπους ως “κομμάτια”, ο Adler συνειδητοποίησε ότι ο Τρόπος Ζωής (Lifestyle) ενός ατόμου, ο τρόπος που κατανοεί το περιβάλλον του και ζει τη ζωή του, είναι το κλειδί για την κατανόηση των ανθρώπων ως σύνολο, ο ολισμός (Papanek & Papanek, 1961). Σε συμφωνία με τον ολισμό του, χρησιμοποίησε τον όρο τελεολογία για να περιγράψει την ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής να θέτει στόχους και να έχει έναν σκοπό, αντί να καθορίζεται από τα παιδικά τραύματα (Boeree, 1997). Τα συναισθήματα κατωτερότητας προκύπτουν όταν τα νεογέννητα, όντας εξαρτημένα από όλους γύρω τους, πρέπει να αντιμετωπίσουν τις μη ρεαλιστικές απαιτήσεις της κοινωνίας για προσαρμογή και ανεξαρτητοποίηση, όπως οι ενήλικες που είναι πιο ικανοί να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους (Adler, 1927). Πίστευε ότι οι άνθρωποι γεννιούνται ατελείς αλλά με μια εγγενή κινητήριο δύναμη για επιδίωξη της τελειότητας, ένα έμφυτο χαρακτηριστικό που πρέπει να καλλιεργηθεί μεταγεννητικά μέσω της κοινωνικοποίησης για να επιβιώσει: το κοινωνικό ενδιαφέρον (Boeree, 1997).

Ο Rogers, όπως και ο Adler, έβλεπε τους ανθρώπους ως ικανά όντα, ικανά να αναπτυχθούν και να ζήσουν αυθεντικές, παραγωγικές και γεμάτες ζωές (Corey, 2012). Η τάση πραγμάτωσης (actualizing tendency) είναι η μοναδική κινητήρια δύναμη ενός ατόμου που το ωθεί να συμπεριφέρεται με τρόπο που υποδηλώνει αυτοκατανόηση και αυτοκατεύθυνση. Παρόλο που ο Rogers πιστεύει ότι η ασυμφωνία μεταξύ εαυτού και εμπειρίας είναι μια τυπική πτυχή της ανθρώπινης κατάστασης, αυτό δεν μειώνει την τελική του πίστη στην αυτονομία των ατόμων. Ένα άτομο μπορεί να αξιολογήσει τις εξωτερικές και εσωτερικές του συνθήκες ενώ λαμβάνει εποικοδομητικές αποφάσεις και ενεργεί βάσει αυτών. Αυτό αποδεικνύει μια πίστη στην ελεύθερη βούληση και την αυτενέργεια (Pescitelli, 1996).

Θεωρία της Προσωπικότητας

Το πανίσχυρο “εκείνο” (id) βρίσκεται στο επίκεντρο της δομής της προσωπικότητας στην Ψυχανάλυση του Freud. Είναι τυφλό, γι’ αυτό και βρίσκεται στο ασυνείδητο, δεν έχει ηθικό κώδικα, είναι ανεξέλεγκτο και καθοδηγείται από την ηδονή και τις ενστικτώδεις ανάγκες (Corey, 2012). Το “εγώ” (ego), που βρίσκεται στο συνειδητό και το ασυνείδητο, είναι ο σύνδεσμος μεταξύ του “εκείνο” και του περιβάλλοντος ρυθμίζοντας τις ασταμάτητες ανάγκες του, και το “υπερεγώ” (superego) που βρίσκεται στο προσυνειδητό είναι ο ηθικός κώδικας που στερείται το “εκείνο” (Freud, 1923).

Οι ανάγκες του “εκείνο” πρέπει να ικανοποιούνται σωστά μέσα από τα ψυχοσεξουαλικά στάδια: το στοματικό στάδιο, το πρωκτικό, το φαλλικό, το λανθάνον και το γεννητικό στάδιο. Εάν οι ανάγκες του “εκείνο” δεν ικανοποιηθούν σωστά ή ικανοποιηθούν υπερβολικά, είναι δουλειά του “εγώ” να ρυθμίσει αυτές τις ορμές, διαφορετικά το άτομο καθηλώνεται σε ένα συγκεκριμένο στάδιο (Elkatawneh, 2013).

Ο Adler σημείωσε ότι τρεις κατηγορίες νεύρωσης θα μπορούσαν να διαχωριστούν με βάση τα ποικίλα ποσά ενέργειας που απαιτούσαν, αν και για αυτόν κάθε ασθένεια είναι πρόβλημα ανεπαρκούς κοινωνικού ενδιαφέροντος. Πίστευε ότι οι ψυχολογικοί τύποι (κυρίαρχος, εξαρτημένος και αποφευκτικός τύπος) θα είχαν αντίκτυπο στην ανάπτυξη της προσωπικότητας ενός ανθρώπου επειδή στερούνται ενέργειας σε κάποια πτυχή της προσωπικότητάς τους. Ο ωφέλιμος τύπος, ένας υγιής άνθρωπος, έχει τόσο ενέργεια όσο και κοινωνικό ενδιαφέρον. Ενσωμάτωσε τη σειρά γέννησης (birth order) στη θεωρία του, συμπεριλαμβάνοντας όχι μόνο τους γονείς αλλά και τα αδέρφια. Τα πρωτότοκα παιδιά παλεύουν με την “εκθρόνιση” από το δεύτερο, το δεύτερο θα ανταγωνίζεται πάντα το πρώτο, ενώ το μικρότερο είναι συνήθως το πιο χαϊδεμένο (Boeree, 1997).

Επιπλέον, ο Rogers δεν έβλεπε τους ανθρώπους ως τύπους, σειρές ή στάδια· πίστευε ότι κάθε άνθρωπος είναι μια μοναδική οντότητα. Η αυτοαντίληψη (self-concept), το οργανωμένο και συνεπές σύνολο αντιλήψεων και πεποιθήσεων για τον εαυτό και τις εμπειρίες της πραγματικότητας, καθοδηγεί τις κυρίαρχες συμπεριφορές. Εάν λάβουν αρκετή θετική αναγνώριση (αγάπη, προσοχή, αποδοχή) ως μωρά, θα μπορέσουν να γίνουν όλα όσα προορίζονταν να γίνουν (Corey, 2012).

Θεωρία Λειτουργίας και Δυσλειτουργίας

Η ψυχική υγεία κατά τον Freud είναι η ικανότητα του “εγώ” να ελέγχει τα συναισθήματα, τις εσωτερικές ανάγκες και τα ένστικτα. Όπως είπε: «Όπου υπήρχε το εκείνο, εκεί θα υπάρξει το εγώ» (Watson et al., 1940). Όταν το “εγώ” δεν μπορεί να διαχειριστεί αυτές τις έμφυτες επιθετικές και σεξουαλικές ορμές, τα εσωτερικευμένα πρότυπά του διαβρώνονται και το άτομο καθηλώνεται σε ένα συγκεκριμένο ψυχοσεξουαλικό στάδιο· οι αμυντικοί μηχανισμοί του εγώ ταξινομούν αυτές τις καθηλώσεις στο ασυνείδητο, ώστε το άτομο να μπορεί να αντιμετωπίσει το άγχος που δημιουργούν (Baumeister et al., 1998).

Ο Adler είχε μια εντελώς διαφορετική άποψη από τον Freud σχετικά με την ψυχική υγεία και ασθένεια. Η κοινωνική αλληλεπίδραση είναι το πιο σημαντικό στοιχείο στην ανάπτυξη ενός ατόμου επειδή οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα (Boeree, 1997). Εάν ένα άτομο εκδηλώνει βίαιες ή ασεβείς συμπεριφορές, η έμφυτη ορμή του για κοινωνικό ενδιαφέρον δεν έχει καλλιεργηθεί σωστά. Το βασικό στοιχείο της ατομικής ψυχολογίας είναι ότι οι άνθρωποι μπορούν να σκέφτονται, να αισθάνονται και να συμπεριφέρονται μόνο σε σχέση με τους στόχους προς τους οποίους προσπαθούν· η απώλεια πίστης στους στόχους της ζωής τους και στην ικανότητά τους να αναπληρώσουν τις κατωτερότητές τους οδηγεί σε συμπλέγματα κατωτερότητας (Adler, 1931).

Ο Rogers πίστευε ότι υπάρχει μια απρόσιτη πτυχή των δυνατοτήτων ενός ανθρώπου να γίνει ο πραγματικός του εαυτός· λόγω των κοινωνικών “όρων αξίας” (να είσαι καλός, τέλειος κ.λπ.), της υπό όρους θετικής αναγνώρισης και της αυτοεκτίμησης, αναπτύσσεται ένας ιδανικός εαυτός, ένας μη πραγματικός εαυτός. Ονόμασε αυτή την ασυμφωνία (incongruity) ως τον βασικό λόγο που οι άνθρωποι νιώθουν κολλημένοι και χάνουν την όρεξή τους για μια ουσιαστική ζωή (Pescitelli, 1996). Αντίθετα, ο Rogers, όπως και ο Freud, μιλάει για αμυντικούς μηχανισμούς, αλλά το άτομο τους χρησιμοποιεί λόγω της σύγκρουσης μεταξύ του πραγματικού και του ιδανικού εαυτού, αντί για την απόγνωση ελέγχου των εσωτερικών ορμών (Rogers, 1961).

Θεωρία της Αλλαγής

Η αμεταβλητότητα είναι η πλευρά προς την οποία κλίνουν οι ψυχαναλυτικές απόψεις του Freud. Η καθήλωση σε ένα ψυχοσεξουαλικό στάδιο αφήνει ελάχιστο χώρο για αλλαγή στην ενήλικη ζωή. Οι απόψεις του δεν ήταν πολύ αισιόδοξες, αλλά πίστευε ότι η απόκτηση ενόρασης (insight) για τις ρίζες της ασυνείδητης συναισθηματικής διαταραχής θα μπορούσε να οδηγήσει σε ευεργετικά αποτελέσματα (Ziegler, 2002). Ο μοναδικός στόχος της ψυχανάλυσης είναι να καταστήσει συνειδητό το ασυνείδητο στοιχείο αυτών των συγκρούσεων (Watson et al., 1940).

Σύμφωνα με τον Adler, ένα άτομο που εμποδίζεται στις προκλήσεις της ζωής λόγω σωματικών ή πνευματικών ελλείψεων θα επιδιώξει να αναπληρώσει αυτή την επίγνωση της προσωπικής ανεπάρκειας (Allport, 1921). Η ψυχική κίνηση μπορεί να συμβεί μόνο όταν έχει έναν έμφυτο σκοπό. Η οικοδόμηση ενός στόχου απαιτεί την ικανότητα αλλαγής, καθώς και έναν ορισμένο βαθμό ελευθερίας κινήσεων (Adler, 1927). Με άλλα λόγια, ο Adler πίστευε ακράδαντα ότι λόγω του υποκειμενικού σκοπού των ανθρώπων, αυτοί έχουν τη δημιουργική δύναμη να αποφασίζουν τι αποδέχονται ως αλήθεια, πώς συμπεριφέρονται και πώς ερμηνεύουν τα γεγονότα (Corey, 2012).

Οι απόψεις του Rogers και του Freud για τους ανθρώπους ήταν πολύ διαφορετικές· ενώ ο Freud πίστευε ότι οι άνθρωποι δεν έχουν καμία πιθανότητα να αλλάξουν την ενήλικη προσωπικότητά τους, ο Rogers πίστευε ακράδαντα στη μεταβλητότητα (Ziegler, 2002). Η τάση πραγμάτωσης δίνει στους ανθρώπους την ικανότητα να αναπτύσσονται και να αλλάζουν, κάτι που επιτυγχάνεται μέσω της αποδοχής και της άνευ όρων αυτοεκτίμησης (Rogers, 1961). Η αυτοαντίληψη παίζει σημαντικό ρόλο λόγω της ικανότητάς της να εξελίσσεται συνεχώς μέσω νέων εμπειριών.

Θεραπευτική Σχέση

Ο Freud πίστευε ότι με το να είναι συναισθηματικά αποστασιοποιημένος από τους ασθενείς του, οποιαδήποτε προβαλλόμενα συναισθήματα προς αυτόν είναι πιο πιθανό να προορίζονται για κάποιον στην προσωπική ζωή του ασθενούς (Corey, 2012). Ως αποτέλεσμα, η μεταβίβαση (transference) των συνειδητών και ασυνείδητων ενορμήσεων στον αναλυτή είναι η “βασιλική οδός” για να αποκτήσει ο ασθενής ενόραση στο ασυνείδητό του (Racker, 1954).

Ο Adler μιλούσε στους πελάτες του πρόσωπο με πρόσωπο αντί να βρίσκεται πίσω τους ενώ εκείνοι ήταν ξαπλωμένοι, όπως έκανε ο Freud, και δεν εμφανιζόταν ως φιγούρα εξουσίας. Πίστευε ότι η οικοδόμηση μιας γνήσιας σχέσης με τον πελάτη θα οδηγήσει στην αποκάλυψη του κοινωνικού του ενδιαφέροντος και της ενέργειας που το συνοδεύει (Boeree, 1997).

Ο Rogers είχε παρόμοιες απόψεις με τον Adler και εντελώς αντίθετες με του Freud στον τρόπο που ο θεραπευτής στέκεται απέναντι στον ασθενή. Η οικοδόμηση μιας αυθεντικής και γνήσιας σχέσης, γεμάτης ενσυναίσθηση και άνευ όρων αποδοχή, θα οδηγήσει τον ασθενή στην αυτοπραγμάτωση: να γίνει αυτός που πραγματικά είναι (Rogers, 1961).

Συμπέρασμα

Και οι τρεις θεραπευτές έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της ψυχοθεραπείας. Φαίνεται ότι ο Rogers και ο Adler είχαν πιο παρόμοιες απόψεις σε όλες τις πτυχές αυτού του δοκιμίου, αν και υπάρχουν διαφορές μεταξύ τους, κυρίως στις απόψεις τους για την προσωπικότητα. Ωστόσο, παρατηρούνται μεγάλες διαφορές μεταξύ αυτών των δύο και του Freud. Η ιδέα του Rogers για μια ενεργή ώθηση προς τα εμπρός διαφέρει σημαντικά από τις θεωρίες του Freud, οι οποίες υποστηρίζουν έναν στόχο μείωσης της έντασης ή ομοιόστασης (Kahn, 1998). Ο Adler αντικαθιστά τις ντετερμινιστικές εξηγήσεις με τελεολογικές και, από πολλές απόψεις, προέβλεψε την ανθρωπιστική παράδοση (Corey, 2012).

Παραπομπές

• Adler, A. (1927). Understanding Human Nature – A key to self-knowledge. Greenberg.
• Adler, A. (1931). THE PATTERN OF LIFE (W Beran Wolfe, Ed.; 2006th ed., Vol. 20). The International Library of Psychology.
• Allport, G. W. (1921). Personality and Character. Psychological Bulletin, 18(9), 441–455.
• Baumeister, R. F., Dale, K., & Sommer, K. L. (1998). Freudian Defense Mechanisms and Empirical Findings in Modern Social. In Journal of Personality (6th ed., Vol. 66, pp. 1081–1124). Blackwell Publishers.Carl R. Rogers. (1961). On Becoming a Person. Houghton Mifflin Company.
• Dagmar Pescitelli. (1996). An Analysis of Carl Rogers’ Theory of Personality. http://pandc.ca/?cat=carl_rogers&page=rogerian_theory
• Dr C. George Boeree. (1997). Personality Theories. Alfred Adler [ 1870 – 1937 ], 1–14.
• Elkatawneh, H. (2013). Freud’s Psychosexual Stages of Development. http://ssrn.com/abstract=2364215
• Gerald Corey. (2012). Theory and Practice of Counseling and Psychotherapy (Dobrin Seth & Dreyer Naomi, Eds.; 9th ed.). Cengage Learning.
• Kahn, E. (1998). Carl Rogers, More Relevant Today Than Freud. In Psychotherapy Bulletin: Official Publication of Division 29 of the American Psychological Association (Vol. 33).
• Kets De Vries, M. F. R., & Cheak, A. (2014). Psychodynamic Approach. Northouse, P.G. Leadership: Theory and Practice7th Ed, 2–24. http://ssrn.com/abstract=2456594http://ssrn.com/abstract=2456594http://www.insead.edu/facultyresearch/research/search_papers.cfm
• Papanek, H., & Papanek, E. (1961). INDIVIDUAL PSYCHOLOGY TODAY.
• Racker, H. (1954). Notes on the theory of transference. The Psychoanalytic Quarterly, 23(1), 78–86. https://doi.org/10.1080/21674086.1954.11925936
• Sigmund Freud. (1923). The Ego and the Id. In James Strachey (Ed.), The Ego and the Id and Other Works: Vol. XIX (1923-1925) (Standard, pp. 1–66).
• Watson, G., Adler, A., Allen, F. H., Bertine, E., Chassell, J. O., Durkin, H., Rogers, C. R., Rosenzweig, S., & Waelder, R. (1940). Areas of agreement in psychotherapy: Section meeting, 1940. American Journal of Orthopsychiatry, 10(4), 698–709. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.1940.tb05736.x
• Ziegler J. Daniel. (2002). FREUD, ROGERS, AND ELLIS: A COMPARATIVE THEORETICAL ANALYSIS. In Inc. Journal of Rational-Emotive & Cognitive-Behavior Therapy (Vol. 20, Issue 2, pp. 75–90). Human Sciences Press. https://doi.org/https://doi.org/10.1023/A:1019808217623